Συντονιστής:
Η ιστορία αναγεννημένων χριστιανών που με την προσφορά τους έδωσαν την χριστιανική μαρτυρία σε εποχές από κάθε άποψη πιό δύσκολες από την σημερινή ,είναι και θα παραμένει ένα φωτεινό παράδειγμα μίμησης . Η ιστορία της Μαρίας Καλοποθάκη έτσι όπως με περισσή επιμέλεια και μοναδικό τρόπο κατάφερε να συνθέσει ο συνάδελφος κ.Τσεβάς αναδιφώντας σε δυσπρόσιτο αρχειακό υλικό, ήταν το ερέθισμα για το γενικό θέμα του Συνεδρίου μας. Για τον λόγο αυτό και η εισήγησή του θα είναι ...δικαιωματικά η μεγαλύτερη σε χρόνο από όλες.

Αιδεσιμότατε
Κύριε Πρόεδρε
Κύριε Γενικέ Γραμματέα
Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι
Κυρίες και κύριοι
Ας μου επιτραπεί να αρχίσω με τους αθάνατους στίχους του ποιητή:

Η Μαρία Καλοποθάκη γεννήθηκε το 1859 στην Αθήνα, ο πατέρας της ήταν Ελληνας ο Μιχαήλ Καλοποθάκης και η μητέρα της Αμερικανίδα-ονόματι Μάρθα Χούπερ Μπλάκλερ από το Μάρμπλχέντ, της Μασσαχουσσέττης.
Νέα στάλθηκε, μετά τον πρόωρο και αδόκητο θάνατο της μητέρας της το 1871, με την νεώτερη αδελφή της σε συγγενείς στην Αμερική, όπου πήγε στο σχολείο για αρκετά χρόνια. Ηταν για τα πρώτα δύο χρόνια μαθήτριες στο διάσημο σχολείο της Κυρίας Χαίηνς στην Νέα Υόρκη, μετά πήγαν στο Φαίρφαξ Χώλ στο Ουίντσεστερ της Βιρτζίνια (Φωτο 1).
Γυρνώντας στην Αθήνα, διδάχτηκε με την βοήθεια ενός Ελληνα προγυμναστή και έλαβε το δίπλωμα από το Παρθεναγωγείο. Επέστρεψε σύντομα στις Ηνωμένες Πολιτείες και εγγράφηκε στο Χάρβαρντ Αννεξ (τώρα Κολλέγιο Ραντκλιφ) παίρνοντας την ανώτερη τάξη των Ελληνικών. Πριν ξαναγυρίσει στην Αθήνα πήρε την άδεια να ακολουθεί τις νοσοκόμες στην επίσκεψή τους στο Γενικό Νοσοκομείο της Μασαχουσέτης, για να πάρει μία ιδέα από την νοσοκομειακή εκπαίδευση και να δει αν είχε την δύναμη να παραστεί σε αυτοψίες, σε εγχειρήσεις και σε επιθανάτιες κλίνες. Είχε κατά νουν μία πρακτική εφαρμογή των γνώσεών της ιδρύοντας στην Αθήνα μία τάξη Ελληνίδων Διακονισσών, σύμφωνα με το σχέδιο Κάϊζερβέρθ κάνοντας την νοσηλεία κλήση με μοντέρνες για την εποχή Αγγλοαμερικανικές μεθόδους. Μετά την επιστροφή της, μία θεία, έκανε δυνατό να πάρει ένα ιατρικό μάθημα, αλλά δεν εγκατέλειψε την ιδέα του να αναπτύξει την υπόθεση της νοσηλείας.
Το πρώιμο ενδιαφέρον της προς την ιατρική αναπτύχθηκε από επισκέψεις σαν παιδί στην πατρική επαρχία της Λακωνίας. Ο πατέρας της (Φωτο.2) Μιχαήλ Καλοποθάκης, είχε σπουδάσει ιατρική με στόχο να γίνει στρατιωτικός χειρουργός. Αργότερα εισήλθε σε μία άλλη σταδιοδρομία "μεγαλύτερης χρησιμότητας" όπως την αποκαλεί η Μαρία, αλλά στις βραχείες επισκέψεις του στην πατρίδα του την Αρεόπολη της Μάνης, άρρωστοι και ανάπηροι συγκεντρώνονταν σε πλήθη στις αυλές του σπιτιού του και εκεί αφιέρωνε πολλές ώρες καθημερινά για εκείνους. Μία περίσταση της άφησε ανεξίτηλη εντύπωση. Ενας άνδρας που είχε τραυματιστεί από σφαίρα σε μία βεντέτα, μεταφέρθηκε μέσα. Ο πατέρας της έβγαλε την σφαίρα και τον νοσήλευσε, αλλά η πρώτη πράξη που ο άνθρωπος έκανε ήταν να περιμένει και να σκοτώσει τον στενό συγγενή του ανθρώπου που τον είχε πυροβολήσει. Ο πατέρας της είπε με αποτροπιασμό:
''δεν θα τον άγγιζα αν ήξερα τι θα έκανε μετά''
Αυτές οι σκηνές ξεσήκωσαν το ενδιαφέρον της στην τέχνη του θεραπεύειν και ξεκίνησε να εκπαιδεύεται με ζώα και να δίνει συμβουλές από ιατρικά βιβλία πολύ πριν έχει κάποιο οριστικό σχέδιο για την νοσηλευτική ή την ιατρική.
Η Αθήνα στις αρχές της δεκαετίας του 1880, ήταν ακόμα πολύ συντηρητική και όσον αφορά στις γυναίκες θα μπορούσε να περιγραφεί σαν έντονα μεσοβικτωριανή. Το Πανεπιστήμιο της Αθήνας δεν είχε ακόμα αντιμετωπίσει τα προβλήματα της ανώτατης εκπαιδεύσεως των γυναικών. Ηταν στο Παρίσι που η Μαρία Καλοποθάκη, η πρώτη Ελληνίδα γιατρός στράφηκε για την ιατρική της εκπαίδευση.
Εγινε δεκτή στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Παρισιού τον Οκτώβριο του 1886, αφού οι προηγούμενές της σπουδές έλαβαν την αναγνώριση και την ισοτιμία του Γαλλικού Μπακαλωρεά ες Λετρ, Και από τότε για οκτώ χρόνια απήλαυσε ίσων δικαιωμάτων και προνομίων με τους άνδρες στις παραδόσεις, στα εργαστήρια, στο ανατομείο, στους θαλάμους των νοσοκομείων, και στο χειρουργείο, σύμφωνα με τις, όπως αναφέρει η ίδια, "φιλελεύθερες παραδόσεις και την σωστή αίσθηση του δικαίου της Γαλλικής νοοτροπίας".
Κατά την διάρκεια των ετών που πέρασαν στην νοσοκομειακή υπηρεσία μερικών από τους πιο σπουδαίους κλινικούς και χειρουργούς του Παρισιού, έκλινε έντονα προς την χειρουργική και την γυναικολογία, και σε μία στιγμή όταν η αντισηψία έδινε χώρο στην ασηψία, ξόδευε όλο τον ελεύθερο χρόνο της στην ανατομία. Εχοντας υπ'όψιν της τις ανάγκες στην Ελλάδα, όμως, έδωσε την προσοχή της στις ασθένειες των παιδιών και η διδακτορική της διατριβή ήταν σχετικά με τα προβλήματα και τις βλάβες στις χρόνιες γαστρεντερικές δυσλειτουργίες των βρεφών. Ακολούθησε μία μονογραφή βασισμένη στην έρευνα της αναπτύξεως των στομαχικών αδένων στο έμβρυο από τον έκτο μήνα έως την γέννηση. (Φωτό 3)
Επέστρεψε στην Αθήνα αργά το 1894, και αφού πέρασε τις προφορικές και γραπτές εξετάσεις μπροστά στην Ελληνική Ιατρική Σχολή, άρχισε να ασκεί την γενική ιατρική αν και της σύστησαν να κάνει την γυναικολογία ειδικότητά της. Ως η πρώτη γυναίκα γιατρός συστήθηκε αμέσως από την ''Φιλόπτωχο Εταιρεία'' μία φιλανθρωπική οργάνωση που υποστηριζόταν από τις προσπάθειες και τις θυσίες των καλύτερων κυριών της Αθήνας. Κατά την διάρκεια των τριών ετών σε αυτήν την εταιρεία έμαθε, όπως αναφέρει, την μεγάλη αξία του Αττικού ήλιου και των αττικών ανέμων στην δημόσια υγεία. Για να χαράξει κανείς τις απαρχές του γυναικείου ιατρικού κινήματος στην Ελλάδα, πρέπει να πάει πίσω στις αρχές της δεκαετίας του 1890 όταν το Πανεπιστήμιο της Αθήνας πρώτη φορά δέχτηκε γυναίκες σε ένα οποιοδήποτε τμήμα του. Η πρώτη Ελληνίδα που έγινε δεκτή ήταν η Ιωάννα Στεφανοπούλου, εκδότρια του ''Messager d' Athènes'', ενός από τα δύο επίσημα έντυπα της Ελληνικής Κυβερνήσεως. Εγινε δεκτή στις παραδόσεις της Φιλοσοφικής σχολής χωρίς αντίσταση.
Το 1892 δύο αδελφές από την Κεφαλλονιά, η Αγγελική και η Αλεξάνδρα Παναγιωτάτου, έγιναν δεκτές χωρίς δυσκολία από την Ιατρική σχολή και χωρίς εμφανή εχθρότητα από την πλευρά των φοιτητών. Ούτε αυτός ο νεωτερισμός έφερε αποδοκιμασία από την κοινή γνώμη αλλά μάλλον μία σκεπτικιστική συγκράτηση όσον αφορά στα αποτελέσματα αυτού του τολμηρού βήματος. Το 1894 τέσσερις άλλες γυναίκες έγιναν δεκτές η Ανθή Βασιλειάδου, η Αννα Κατσίγρα, η Ελένη Αντωνιάδου και η Βασιλική Παπαγεωργίου. Δεν συνάντησαν ενόχληση από τους συμφοιτητές τους εκτός από την γνωστή επίδειξη ανωριμότητας και θορυβώδους διαθέσεως των πρωτοετών φοιτητών που επιδεικνύεται παγκοσμίως. Αυτή η φάση γρήγορα έδωσε θέση σε σχέσεις αμοιβαίας κατανοήσεως και συντροφικότητας.
(Ανέκδοτα σχετικά με την Παναγιωτάτου)
Η μικρή ομάδα των πρωτοπόρων ενώθηκαν μαζί της στις ανάγκες του ατυχούς πολέμου του 1897 που προοριζόταν σε ήττα από την αρχή, από τις μεγάλες δυνάμεις, που είδαν σε μια διαμάχη μεταξύ της Ελλάδας και Τουρκίας μία απειλή στην ισορροπία των Βαλκανίων. Αν και βραχύχρονος και καταστρεπτικός, έδωσε την αναγκαία ώθηση στις γυναικείες δραστηριότητες στην Ελλάδα.
Η θέση των Ελληνίδων γυναικών ήταν διαμέσου των αιώνων της σκλαβιάς μία στάση αξιοπρέπειας και υπευθυνότητας στην διατήρηση ζωντανής της παραδόσεως του καθήκοντος της τιμής, της σεβασμού της θρησκείας στην οικογένεια. Στην ανάγκη η γυναίκα έμπαινε χαράκωμα με το τουφέκι ή στόχευε με το κανόνι της από το κατάστρωμα του πλοίου της ή όδευε στον θάνατο με ένα τραγούδι στα χείλη της για να αποφύγει την ατίμωση.
Στα βουνά της Λακωνίας οι γυναίκες που δεν συμπεριλαμβάνονταν στους νόμους της βεντέτας, πήγαιναν και έρχονταν ανενόχλητες νύχτα και μέρα προσφέροντας στα πολιορκούμενα νοικοκυριά και μεταφέροντας μηνύματα σε φίλους και συμμάχους. Αφού δημιουργήθηκε το βασίλειο της Ελλάδος, γυναίκες με μόρφωση και κοινωνική θέση εργάστηκαν σταθερά και αφανώς για να δώσουν εργασία και ανακούφιση στις φτωχότερες αδελφές τους. Οι ικανότητές τους σαν ικανές και πολυμήχανες και η εκτελεστική ικανότητά τους θα μπορούσε να παραμείνει εν ύπνω ακόμα περισσότερο εάν δεν ξέσπαγε ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897 που τους κάλεσε σε συντονισμένη δράση.
Η Ενωση των Ελληνίδων Γυναικών οργανώθηκε από την Καλλιρρόη Παρρέν (ήταν επίσης η πρώτη υπέρμαχος των δικαιωμάτων των γυναικών όπως υπήρχαν στις άλλες χώρες), και η κήρυξη του πολέμου του 1897 βρήκε ανταπόκριση στην συντονισμένη δράση της Ενώσεως των Ελληνίδων γυναικών, στην οποία οι πρωτοπόρες γυναίκες ιατροί πήραν ενεργό μέρος. Η Βασίλισσα Ολγα της οποίας οι φιλανθρωπίες έφταναν μέχρι της δημιουργίας δικού της νοσοκομείου για τους φτωχούς (Ο Ευαγγελισμός), είδε τώρα το όνειρό της για νοσηλεία σαν επάγγελμα για τις μορφωμένες γυναίκες, να παίρνει μία απτή μορφή. Δήλωσε ότι χρειάζονταν εθελόντριες νοσοκόμες. Η Μαρία Καλοποθάκη ανέλαβε την εκπαίδευση τους με την βοήθεια των τεσσάρων φοιτητριών της Ιατρικής. Εντονη εκπαίδευση με παραδόσεις και επιδείξεις παραδίνονταν καθημερινά σε ένα πολυπληθές ακροατήριο γυναικών κάθε ηλικίας και τάξεως και ειδική εκπαίδευση σε αυτούς που έδειχναν ιδιαίτερη ικανότητα για μεγαλύτερες υπευθυνότητες. Η Μαρία Καλοποθάκη παρασημοφορήθηκε από την Βασίλισσα Ολγα για το έργο της (Φωτό 4) και το καλοκαίρι του 1899 έλαβε αργυρό μετάλλιο με σταυρό με από κάτω ερυθρή ταινία με χαραγμένη την ημερομηνία 1897 σε ειδική τελετή που οργανώθηκε στα ανάκτορα για τις γυναίκες που συμμετείχαν στον ατυχή πόλεμο.
Χάρις στην φιλελεύθερη νοοτροπία πλουσίων Ελλήνων στο εξωτερικό και στην αφοσιωμένη εργασία της εκτελεστικής επιτροπής έκανε δυνατή για την Ενωση των Ελληνίδων Γυναικών να θέσουν στη διάθεσή του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού σε πολύ βραχύ διάστημα ένα τέλεια οργανωμένο νοσοκομείο για την έδρα των εχθροπραξιών εδώ στον Βόλο (Φωτό 5) και να προετοιμάσουν ένα άλλο σαν νοσοκομείο βάσης στην Αθήνα (Φωτό 6). Ο Βόλος στον Παγασητικό κόλπο είχε εκλεγεί λόγω της ευκολίας της μεταφοράς των τραυματιών στην Αθήνα με νοσοκομειακά πλοία (Φωτό 9). Το νοσοκομείο στεγάστηκε στο οίκημα Ιωανν.Κυριαζή που παραχωρήθηκε δωρεάν (φωτο 10). Το προσωπικό αποτελούνταν από δύο χειρουργούς του Ερυθρού Σταυρού τους Μιχ.Καντά και Αγγ.Ευαγγελίδη, την Καλοποθάκη διευθύντρια και την Κατσίγρα (ακόμα φοιτήτρια) με 20 διαλεγμένες νοσοκόμες που επιβλέπονταν από δύο εκπαιδευμένες νοσοκόμες Αγγλίδες τις Rider και Dunbar (Φωτο10 και 11) (Ανέκδοτο με Κιναιρντ Ροουζ)
Το νοσοκομείο αυτό περιέθαλψε περί τους 300 βαριά τραυματίες.
Χαρακτηριστική είναι μία μαρτυρία μίας φαρμακοποιού από την Λάρισα, της Αμαλίας Παπασταύρου που στο ημερολόγίό της με τίτλο "Ημερολόγιον του Πολέμου- 1 εως 14 Απριλίου 1897" σημειώνει τα εξής:

Στο μεταξύ τα αθηναϊκά νοσοκομεία ήταν γεμάτα και οι γυναίκες έβλεπαν μία άποψη της νοσηλευτικής. Αυτό το ενδιαφέρον θα διπλασιαζόταν στους Βαλκανικούς πολέμους όταν ένας αναδιοργανωμένος στρατός με λαμπρές νίκες ξανάδωσε την αίγλη στα Ελληνικά όπλα. Οχι λιγότερο στον Παγκόσμιο πόλεμο όταν η δράση των Ελληνικών δυνάμεων στο Μακεδονικό μέτωπο βοήθησαν στην συντόμευση της υπογραφής της ανακωχής. Σε όλους αυτούς τους πολέμους οι Ελληνίδες ιατροί είχαν την συμμετοχή τους στην εργασία και μία ώθηση δόθηκε στην νοσηλευτική σαν επάγγελμα για τους μορφωμένους που σιγά σιγά αναπτύχθηκε σε συστηματική οργάνωση και επίσημη αναγνώριση.
Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι ένα γράμμα αναγνωρίσεως στάλθηκε στο κλείσιμο του πολέμου του 1897 στις Ελληνίδες γυναίκες από την σεβαστή Φλόρενς Ναιτινγκαίηλ. Το 1898 η Ενωση των Ελληνίδων γυναικών διαλύθηκε σε τμήματα Υγιεινής και νοσηλευτικής. Σαν πρόεδρος η Καλοποθάκη με την Βασιλειάδου σαν αντιπρόεδρο, ίδρυσαν μία κλινική για γυναίκες και παιδιά και εκπαίδευσαν νοσηλεύτριες, που εξοπλίστηκε από τα περισσεύματα από τα πολεμικά νοσοκομεία. Ασχολήθηκαν ιδίως με τον τομέα της δημόσιας υγείας με την φροντίδα και την πρόληψη της φυματικών. Η διάδοση της φυματίωσης είχε καταντήσει απειλή και προερχόταν από έναν μεγάλο αγροτικό πληθυσμό που μετανάστευε στις ΗΠΑ από όπου επέστρεφε φυματικός για να γιατρευτούν ή για να πεθάνουν. Το έργο τους να πείσουν ή να συνδιαλλαγούν με έναν πληθυσμό που αγνοούσε ή ήταν καχύποπτος με την καταστροφή των μολυσμένων υλικών έκανε την εργασία τους πολύ δύσκολη. Δεν ήταν παρά το 1908 που η υπηρεσία απολυμάνσεως ιδρύθηκε στο Υπουργείο των Εσωτερικών.
Τότε ήταν που η Καλοποθάκη ξεκίνησε μία προσπάθεια στη θεραπευτική της φυματίωσης. Ενας έλληνας ιατρός ο Δρ Κορομηλάς, είχε ξεκινήσει μία μέθοδο ενδοτραχειακής ενστάξεως διττανθρακικού σουλφιδίου που είχε δώσει εξαιρετικά αποτελέσματα σε ένα παρισινό νοσοκομείο: Αυτή η μέθοδος είχε συναντήσει έντονη αντίδραση από την ιατρική κοινότητα των Αθηνών με τη βάση της πιθανής επικινδυνότητάς της. Η Καλοποθάκη πρόσφερε τμήμα του νοσοκομείου της Ενώσεως Ελληνίδων Γυναικών για μία ελεγχόμενη δοκιμή δύο ετών. Τα αποτελέσματα στο πρώτο και το δεύτερο στάδιο της ασθένειας ήταν αξιοσημείωτα.
Η Εκπαίδευση των νοσοκόμων συνεχίστηκε στο νοσοκομείο που είχε γίνει τώρα κυρίως χειρουργική κλινική στη γυναικολογία με μεγάλο τμήμα εξωτερικών ασθενών με ειδική εκπαίδευση μαιών, που ήταν σε μεγαλύτερη ζήτηση από τους γιατρούς. Νοσηλεία άρχισε σε μικρή κλίμακα, δύο από αυτές υποστηρίζονταν από το νοσοκομείο.
Η Καλοποθάκη διορίστηκε καθηγήτρια Υγιεινής στις τάξεις του Αρσακείου Γυμνασίου, του παλιότερου διδακτικού ιδρύματος στην Ελλάδα που λειτουργούσε από το 1836. Εδώ ξεκίνησε ένα ορθοπεδικό γυμναστήριο και εγκαινίασε ιατρικές εξετάσεις στα αστικά και στα κατώτερα σχολεία.
Η εργασία για την υγεία των βρεφών άρχισε νωρίς από τις γιατρούς Βασιλειάδου, Κατσίγρα και Καλοποθάκη και ένας υποδειγματικός βρεφονηπιακός σταθμός ιδρύθηκε υπό την αιγίδα της πριγκίπισσας Σύλβιας.
Ολοκλήρωσε την εργασία της στην υγιεινή των σχολείων με ένα εγχειρίδιο για τις κανονικές τάξεις το "Στοιχεία Υγιεινής δια διδασκαλεία ή παρθεναγωγεία" (1912) και εξέδωσε ένα μηνιαίο περιοδικό το ''Υγεία''.
Οι απαιτήσεις του πρωτοποριακού έργου που δεν είχε την συμπαράσταση από την επίσημη πολιτεία ή την ιδιωτική αγαθοεργία καλούσε για προσωπική δραστηριότητα που έκανε την ερευνητική εργασία ένα ουτοπικό όνειρο, για τις πρωτοπόρους γυναίκες ιατρούς. Η ανταμοιβή τους ήταν να μάθουν ότι βοήθησαν στο να μπούν τα θεμέλια στην δημόσια υγιεινή που έκτοτε έχει την οικονομική αρωγή του κράτους.
Το 1906 το Διεθνές Συμβούλιο Γυναικών έστειλε ένα μήνυμα στις γυναίκες της Ελλάδος μέσω της Βαρόνης Αλεξάνδρας Γκρίπενμπεργκ, γνωστό μέλος του Φινλανδικού κοινοβουλίου , και έτσι ιδρύθηκε ένα Εθνικό Ελληνικό Συμβούλιο. Η Καλοποθάκη υπήρξε γραμματεύς για τα πρώτα τρία χρόνια και είχε την χαρά να καταγράψει έντεκα οργανώσεις γυναικών στην Ελλάδα για την αναφορά στο Διεθνές συνέδριο του Τορόντο το 1909.
Το 1909 η Μαρία Καλοποθάκη παντρεύτηκε έναν πρώην μοναχό, τον Θεόδωρο Στεργιογλίδη. Ο γάμος τους, τους στοίχισε την ιδιότητά τους ως μέλη της εκκλησίας για έναν χρόνο, αφού έγινε κρυφά και από ορθόδοξο ιερέα (φωτό 13 και 14).
Η Μαρία Καλοποθάκη έλαβε μέρος στον πόλεμο του 1912 στο μέτωπο της Ηπείρου. Από τις 22 Οκτωβρίου 1912 ως την 1η Μαρτίου 1913 βρισκόταν στην Αρτα στο εκεί νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού, δυναμικότητας 130 κλινών με διευθυντή τον χειρουργό Σάββα Σαββάκη και επιμελήτρια την ίδια με αρκετούς βοηθούς γιατρούς και την συνδρομή κυριών Το Νοσοκομείο που είχε οργανώσει στην Αθήνα με την Ενωση των Γυναικών, είχε γίνει παράρτημα του Πρώτου Στρατιωτικού Νοσοκομείου.
Και στον Βαλκανικό πόλεμο, η προσφορά της παραμένει μνημειώδης. Μία μαρτυρία που έχει καταγράψει στο βιβλίο "Πρωτοπορία και Πρωτοπόροι" ο Μιχαήλ Κυριακάκης:°' Διευθύνει ορεινά χειρουργεία και όπως ομολογούν άνδρες συνάδελφοί της εργάζεται όσο τρεις άνδρες χειρουργοί''
Η προσφορά της Μαρίας Καλοποθάκη δεν σταμάτησε. Μετά την μικρασιατική καταστροφή συνεχής ήταν η βοήθειά της προς τους πρόσφυγες επισκεπτόμενη ανακουφίζοντας τους πόνους τους τα τραύματά τους και τις αρρώστεις τους.(ανέκδοτο με γιαγιά)
Με τους ιεραποστόλους που τότε είχαν έλθει στην Ελλάδα από την Μικρά Ασία, ασχολήθηκε με την ίδρυση μίας μικρής μονάδας στην Κοκκινιά σαν σταθμό πρώτων βοηθειών. Τα χρόνια όμως και οι μόχθοι μιάς ολόκληρης ζωής θυσίας άρχισαν να βαραίνουν την Μαρία Καλοποθάκη. Πέθανε τον Ιανουάριο του 1941, περίοδο νικηφόρου επελάσεως των ελληνικών δυνάμεων στην Αλβανία, αναπολώντας ίσως τις δικές της ηρωικές ημέρες στα διάφορα πολεμικά μέτωπα.

Η Μαρία Καλοποθάκη έζησε και πέθανε μία ζωή πλήρους ανιδιοτέλειας πιστεύοντας στην Λειτουργηματική ιατρική. Απόδειξη αυτού του γεγονότος ήταν το γεγονός ότι απέθανε πάμπτωχη.
Η πνευματική της προσφορά στην εκκλησία ήταν επίσης αξιοσημείωτη. Τα άρθρα της ιατρικά και πνευματικά γεμίζουν πολλές σελίδες του περιοδικού Αστήρ της Ανατολής, ενώ επί πολλά έτη υπήρξε δασκάλα στο Κυριακό Σχολείο της Α' εκκλησίας. Βοηθούσε επίσης τον πατέρα της για κάποιο διάστημα γράφοντας στην Εφημερίδα των Παίδων.
Εκείνο που είναι ''αγώνισμα εσαεί'' για να θυμηθούμε τον Θουκυδίδη, δώρο στις επερχόμενες γενεές των Ελλήνων Ευαγγελικών είναι οι ύμνοι που στιχούργησε. Η Μήνη Καλοποθάκη ήξερε μουσική και συχνά έπαιζε το αρμόνιο στην λατρεία της εκκλησίας επίσης πλούτυνε αυτήν την ψαλμωδία με την ωραία της φωνή. Στιχούργησε ύμνους που ξεπερνούν όλους τους άλλους σε ποιητικότητα, σε μεγαλοπρέπεια, σε γλυκύτητα, σε αρτιότητα ποιητική και στιχουργική. Ας σημειώσουμε ότι ήταν και η πρώτη ελληνίδα στιχουργός για εκείνους που ασχολούνται με την υμνογραφία και με την στιχουργία.
Υμνοι της όπως το ''Εν καιρώ δειλίας κράτει με Χριστέ''ο ''Δευτε πιστοί εν χαρά και θριάμβω'' ή το ''Συ της ζωής μας Κύριε και Σώτερ'' το ''Ιδετε αγίων πλήθη'' μένουν παρακαταθήκη στους Ελληνες Ευαγγελικούς αιώνια.(φωτο 15 )
(Ανέκδοτο σχετικά με την δεύτερη εκκλησία του ΓΑΧ και τον ύμνο ''συ της ζωής μας Κύριε'' φωτο 16)
(Ανάγνωση ύμνου "συ της ζωής μας κύριε")(Φωτο 17 και 18)
Ανακεφαλαίωση:
Νοσηλεία
Υγιεινή
Ερευνα
Ηρωισμός
Μαρτυρία και προσφορά
Η ζωή της ήταν ζωή στην οποία κάθε πράξη απέδιδε δόξα στον Θεό.

Συντονιστής:
Ευχαριστούμε τον Θεό για την παρουσία στην ιστορία της εκκλησίας μας μορφών σαν αυτή της Μαρίας Καλοποθάκη.